Zanim na mapach pojawiła się Polska, ziemie nad Odrą zamieszkiwało potężne plemię Dziadoszan, a Głogów był sercem ich terytorium. To właśnie ci nasi słowiańscy przodkowie wznieśli tu pierwszy gród, dając początek miastu o fascynującej i burzliwej historii. Ich dzieje to opowieść o sile, sprytnej organizacji i głębokich korzeniach, z których wyrósł nasz region.
Dziadoszanie, którzy według dawnych kronik posiadali aż 20 grodów, byli doskonale zorganizowani. Ich nieco tajemnicza nazwa najprawdopodobniej wiąże się z kultem przodków, co dodaje ich dziedzictwu jeszcze większej głębi. Zanim powstało państwo Piastów, stanowili oni kluczową siłę polityczną na Śląsku.
Zapraszam Was w podróż do ich świata, by odkryć archeologiczne sekrety i zobaczyć, jak wyglądało codzienne życie Dziadoszan. Przyjrzymy się systemowi obronnemu ich potężnego grodu i zobaczymy, jak ta dawna historia do dziś kształtuje tożsamość Głogowa.
Dziadoszanie to jedno z głównych plemion słowiańskich, które między IX a X wiekiem zamieszkiwały północno-zachodnią część Dolnego Śląska. Odegrali oni kluczową rolę w historii regionu, jeszcze zanim powstało państwo polskie. Ich ziemie, obejmujące ponad 3000 km², były strategicznie położone w widłach Odry i Bobru, a głównym ośrodkiem obronnym i administracyjnym był gród w Głogowie. To właśnie Dziadoszanie są uznawani za założycieli pierwotnej osady, która dała początek naszemu miastu.
Ich terytorium obejmowało żyzne tereny w okolicach dzisiejszej Szprotawy i Głogowa, rozciągając się od doliny Baryczy na wschodzie aż po rzekę Bóbr na zachodzie. Naturalne granice, takie jak rzeki i pradoliny, zapewniały plemieniu doskonałe warunki obronne i sprzyjały rozwojowi osadnictwa. Na zachodzie, za Bobrem, sąsiadowali z serbołużyckim plemieniem Żarowian, co czyniło ich ziemie strefą buforową i ważnym punktem na politycznej mapie wczesnego średniowiecza. Badania archeologiczne potwierdziły istnienie co najmniej 31 mniejszych terytoriów osadniczych, z których 17 miało własne grody.
Nazwa plemienia Dziadoszan, zapisywana w łacińskich źródłach jako Dadosesani czy Diedesisi, najpewniej wywodzi się od słowiańskich przedrostków „dad”, „diad” lub „ded”. Językoznawcy łączą je ze słowem „dziad”, które w folklorze polskim i litewskim oznaczało przodka lub zmarłego. Sugeruje to, że nazwa plemienia mogła być bezpośrednio związana z silnie rozwiniętym kultem przodków, co było charakterystyczne dla duchowości wczesnych Słowian.
Informacje o Dziadoszanach czerpiemy z kilku kluczowych średniowiecznych źródeł pisanych, które potwierdzają ich znaczenie polityczne i militarne. Najstarszą informację o plemieniu podaje zapiska zwana Geografem Bawarskim, pochodząca z IX wieku, która przypisuje im posiadanie 20 grodów, co świadczy o ich dużej sile i doskonałej organizacji.
| Źródło historyczne | Przybliżona data | Kluczowe informacje |
|---|---|---|
| Geograf Bawarski | ok. 845 r. | Wymienia plemię jako Dadosezani i podaje, że posiadało 20 grodów. |
| Kronika Thietmara | 1000 r. | Opisuje spotkanie Bolesława Chrobrego z cesarzem Ottonem III w Iławie, na granicy ziem plemienia Diadesisi. |
| Kronika Thietmara | 1015 r. | Relacjonuje bitwę wojsk Chrobrego z rycerstwem niemieckim w puszczy Diadesisi, na wschód od Szprotawy. |
| Dokument praski | 1086 r. | Wymienia plemię Dedosize przy wyznaczaniu północnych granic biskupstwa praskiego. |
Gród w Głogowie, założony w IX wieku, był centralnym i najważniejszym ośrodkiem plemienia Dziadoszan, pełniącym funkcje militarne, gospodarcze i administracyjne. Jego strategiczne położenie na szlaku handlowym łączącym Wielkopolskę z Cesarstwem Niemieckim oraz przy ważnej przeprawie przez Odrę czyniło go kluczowym punktem na mapie regionu. To właśnie potężne fortyfikacje i naturalne warunki obronne Głogowa stały się fundamentem jego legendarnej odporności na najazdy.
Pierwotny gród Dziadoszan wzniesiono na północnym brzegu Odry, niedaleko ujścia Baryczy, w miejscu dzisiejszych „Pawich Oczek”. Jego największym atutem było położenie w widłach rzek, w otoczeniu licznych starorzeczy, rozlewisk i bagien, które stanowiły naturalną i niezwykle trudną do sforsowania barierę dla najeźdźców. Po włączeniu do państwa Piastów gród przeniesiono na Ostrów Tumski, co jeszcze bardziej wzmocniło jego walory obronne, czyniąc go praktycznie niedostępnym.
System obronny Głogowa opierał się na potężnych wałach drewniano-ziemnych, fosach i nasypach, które w pełni wykorzystywały naturalne ukształtowanie terenu. Otaczający wał grodu piastowskiego na Ostrowie Tumskim miał u podstawy około 12 metrów szerokości i osiągał wysokość 8 metrów. Zbudowano go w zaawansowanej technicznie konstrukcji zrębowej, gdzie zewnętrzne ściany z belek tworzyły skrzynie wypełnione piaskiem i ziemią, co zapewniało ogromną wytrzymałość. Badania archeologiczne potwierdziły, że gród był gęsto zabudowany, a otaczało go silnie ufortyfikowane podgrodzie.
Wyjątkowa obronność Głogowa została wielokrotnie potwierdzona w starciach z wojskami niemieckimi, co ugruntowało jego legendę niezdobytej twierdzy.
Społeczność Dziadoszan funkcjonowała jako zdecentralizowana sieć grodów i osad, bez silnej władzy centralnej, a ich codzienne życie było zorganizowane wokół rolnictwa, hodowli i rzemiosła. Każdy gród stanowił lokalny ośrodek militarny i gospodarczy, co zapewniało plemieniu elastyczność i zdolność do obrony swojego terytorium. Podstawą organizacji były grupy rodzinne i klanowe, a hierarchia społeczna opierała się na podziale ról między wojowników, rzemieślników i rolników.
Struktura osadnicza Dziadoszan opierała się na rozbudowanej sieci grodów obronnych, których według Geografa Bawarskiego było aż 20, co czyniło ich jednym z najlepiej zorganizowanych plemion śląskich. Grody te, pełniące funkcję lokalnych centrów władzy i schronienia dla okolicznej ludności, były strategicznie rozmieszczone na całym terytorium plemienia. Oprócz głównego ośrodka w Głogowie, archeolodzy zidentyfikowali pozostałości grodzisk w wielu innych lokalizacjach.
Najważniejsze zidentyfikowane grodziska Dziadoszan to między innymi:
Gospodarka plemienia opierała się głównie na rolnictwie, hodowli zwierząt, myślistwie i rybołówstwie, co zapewniało im samowystarczalność. Znaleziska archeologiczne, przede wszystkim ceramika i naczynia gliniane, świadczą o rozwiniętym garncarstwie na potrzeby lokalne i wymiany handlowej. Badania prowadzone m.in. w Żukowicach odsłoniły pozostałości budynków mieszkalnych, jam gospodarczych, palenisk, a nawet łaźni, co daje wgląd w ich zaawansowaną kulturę materialną. Budynki wznoszono w konstrukcji zrębowej lub słupowej, a ściany uszczelniano gliną zmieszaną z sieczką, mchem lub trzciną.
Społeczność Dziadoszan była zhierarchizowana, z wyraźnym podziałem obowiązków, co zapewniało jej sprawne funkcjonowanie. Gród plemienny był nie tylko ośrodkiem militarnym, ale również gospodarczym, skupiającym wojowników, rzemieślników i starszyznę plemienną. Kobiety odgrywały kluczową rolę w gospodarstwie domowym, zajmując się przędzeniem, tkactwem, przygotowywaniem żywności i opieką nad dziećmi, które od najmłodszych lat uczyły się tradycyjnych zajęć. Taki podział ról gwarantował stabilność i rozwój społeczności.
Niezależność plemienia Dziadoszan zakończyła się pod koniec X wieku, gdy ich ziemie zostały podbite przez Polan i włączone do tworzącego się państwa Mieszka I. Proces ten, datowany na około 990 rok, trwale zmienił status polityczny regionu, a Głogów z plemiennego centrum stał się jednym z kluczowych grodów granicznych państwa polskiego. Od tego momentu historia Dziadoszan nierozerwalnie splotła się z losami dynastii Piastów.
Podbój ziem Dziadoszan przez Mieszka I był częścią szerszej ekspansji terytorialnej Polan, mającej na celu zjednoczenie plemion słowiańskich i stworzenie silnego organizmu państwowego. Włączenie tego strategicznego obszaru do państwa Piastów miało ogromne konsekwencje. Stary, plemienny gród Dziadoszan został zburzony, a w jego miejsce, na Ostrowie Tumskim, wzniesiono nową, potężniejszą twierdzę. Odtąd Głogów wszedł w granice państwa polskiego jako siedziba kasztelani oraz marchii, pełniąc kluczową funkcję administracyjną i militarną w obronie zachodnich granic.
Przed podbojem piastowskim Dziadoszanie utrzymywali złożone relacje z sąsiadami, balansując między różnymi strefami wpływów. Na zachodzie, przez rzekę Bóbr, graniczyli z serbołużyckim plemieniem Żarowian, co czyniło ich terytorium strefą buforową. W X wieku ich ziemie znajdowały się pod silnymi wpływami czeskimi, co potwierdzają zarówno źródła pisane, jak i znaleziska archeologiczne. Gęsta sieć grodów obronnych była prawdopodobnie odpowiedzią na zagrożenia ze strony sąsiadów i świadectwem stałej gotowości militarnej plemienia.
To, co dziś wiemy o Dziadoszanach, zawdzięczamy w dużej mierze archeologii. Ich dziedzictwo to przede wszystkim materialne ślady grodów, osad i cmentarzysk, które pozwalają zrekonstruować życie codzienne, system obronny i kulturę plemienia. Badania prowadzone w Głogowie i okolicach odsłoniły pozostałości potężnych fortyfikacji, budynków mieszkalnych, a nawet przedmiotów codziennego użytku, które stanowią bezcenne źródło wiedzy o słowiańskich założycielach regionu. Najważniejszym świadectwem ich historii jest udokumentowana archeologicznie transformacja plemiennego grodu w kluczowy ośrodek państwa Piastów na Ostrowie Tumskim.
Najważniejszych odkryć archeologicznych dokonano oczywiście na głogowskim Ostrowie Tumskim. Są to relikty potężnego grodu piastowskiego, który został wzniesiony na miejscu wcześniejszej, zniszczonej osady plemiennej Dziadoszan. Badania odsłoniły fragmenty monumentalnego wału obronnego o konstrukcji zrębowej i rusztowej, pozostałości drewnianej zabudowy mieszkalnej i gospodarczej oraz fundamenty romańskiego kościoła z XII wieku, późniejszej kolegiaty. Odkrycia te jednoznacznie pokazują, jak po włączeniu do państwa polskiego, stary gród Dziadoszan został zastąpiony przez nową, znacznie potężniejszą twierdzę, która stała się rezydencją królów polskich i centrum administracyjnym regionu. Znaleziono tu również cmentarzysko, którego najstarsze groby były wkopane bezpośrednio w wał obronny.
Poza głównym ośrodkiem w Głogowie, Dziadoszanie pozostawili po sobie gęstą sieć mniejszych grodów i osad otwartych, które potwierdzają ich zaawansowaną organizację terytorialną. Badania archeologiczne zidentyfikowały co najmniej 19 grodzisk plemiennych, które pełniły funkcje lokalnych centrów obronnych i administracyjnych. Szczególnie cenne dane o życiu codziennym Dziadoszan pochodzą z badań osad w okolicach Żukowic, gdzie odkryto pozostałości budynków mieszkalnych, jam gospodarczych do przechowywania żywności, wolnostojących palenisk, a nawet łaźni.
Zidentyfikowane grodziska Dziadoszan znajdują się między innymi w następujących lokalizacjach:
Współczesnym sposobem na upamiętnienie historii plemienia jest Pomnik Bitwy w Lesie Dziadoszan, odsłonięty w 2019 roku w Parku Słowiańskim w Szprotawie. Ma on na celu przypomnienie o historycznym znaczeniu plemienia oraz o bitwie z 1015 roku, którą opisała kronika Thietmara, a która rozegrała się na tych ziemiach między wojskami Bolesława Chrobrego a rycerstwem niemieckim. Pomnik stanowi symboliczny most między przeszłością a teraźniejszością, podkreślając głębokie, słowiańskie korzenie regionu i zachęcając mieszkańców do poznawania lokalnej historii. Jest to jedna z nielicznych w Polsce form upamiętnienia wczesnośredniowiecznego plemienia w przestrzeni publicznej.
Byli jednym z plemion słowiańskich, które w IX i X wieku zamieszkiwały tereny Dolnego Śląska, a konkretnie w widłach Odry i Bobru. Ich głównym ośrodkiem był właśnie gród w Głogowie.
Głogów był dla Dziadoszan absolutnym centrum – pełnił funkcje obronne, administracyjne i gospodarcze. Dzięki strategicznemu położeniu na szlaku handlowym stał się kluczowym punktem w regionie, a jego potężne fortyfikacje i naturalne warunki obronne dały początek legendzie niezdobytej twierdzy.
Prawdopodobnie nazwa ta, zapisywana w źródłach jako *Dadosesani*, pochodzi od słowa „dziad”, które oznaczało przodka. Może to sugerować, że w plemieniu istniał silnie rozwinięty kult przodków, co było typowe dla duchowości wczesnych Słowian.
Najstarsze informacje pochodzą z IX-wiecznego dokumentu znanego jako Geograf Bawarski, który przypisywał im aż 20 grodów. O plemieniu wspomina także słynna Kronika Thietmara oraz dokument praski z 1086 roku, co świadczy o ich niemałym znaczeniu politycznym.
Ich społeczność była zdecentralizowana i opierała się na sieci grodów, bez jednego, silnego władcy. Na co dzień zajmowali się głównie rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem. Istniała hierarchia i podział ról na wojowników, rzemieślników i rolników, a kobiety odgrywały kluczową rolę w prowadzeniu gospodarstw domowych.
Na zachodzie sąsiadowali z serbołużyckim plemieniem Żarowian, co sprawiało, że ich ziemie pełniły rolę strefy buforowej. W X wieku byli pod silnymi wpływami czeskimi, a gęsta sieć grodów obronnych najpewniej była odpowiedzią na potencjalne zagrożenia ze strony sąsiadów.
Stało się to około 990 roku, kiedy ich ziemie zostały podbite i włączone do państwa Mieszka I. Stary, plemienny gród zburzono, a na jego miejscu, na Ostrowie Tumskim, Piastowie wznieśli nową, potężniejszą twierdzę, która stała się kluczowym grodem granicznym Polski.
Na Ostrowie Tumskim archeolodzy odkryli relikty potężnego grodu piastowskiego, który powstał na miejscu osady Dziadoszan. Wśród znalezisk znalazły się fragmenty monumentalnego wału obronnego o konstrukcji zrębowej, pozostałości drewnianych domów i zabudowań gospodarczych, a nawet fundamenty romańskiego kościoła.
Najczęściej czytane
Kategorie
Informacje
